Czas pogardy?
Blog post description.
11/6/20265 min read


Czas pogardy. O zdziczeniu obyczajów, przemocy i granicach ludzkiej przyzwoitości
Dlaczego niszczenie cudzej pracy nigdy nie jest tylko niszczeniem rzeczy?
Zaczęło się od drzewek.
Latem tego roku znalazłam połamane młode drzewa, które wcześniej posadziłam i pielęgnowałam. Później przyszły kolejne zdarzenia. Uszkadzanie roślin, połamana chryzantema, wreszcie sól rozsypywana na rabacie.
Zwykłej rabacie, którą stworzyłam z własnej inicjatywy, za własne pieniądze, poświęcając jej czas, pracę i uwagę.
Wiele osób mogłoby powiedzieć: to tylko kwiaty.
Ale właśnie w tym „tylko” kryje się problem.
Bo niszczenie cudzej pracy nigdy nie dotyczy wyłącznie przedmiotu zniszczenia. Dotyczy również stosunku człowieka do drugiego człowieka.
Co przeszkadza komuś w cudzym pięknie?
Od lat zastanawiam się nad pewnym paradoksem ludzkiego zachowania.
Dlaczego człowiek miałby niszczyć coś, co nie stanowi dla niego zagrożenia? Co nie ogranicza jego wolności, nie odbiera mu żadnych praw, nie wymaga od niego pracy ani pieniędzy?
Kwiaty po prostu rosną.
Drzewa dają cień. Zieleń poprawia estetykę otoczenia. Można ją lubić albo pozostawać wobec niej obojętnym.
A jednak zdarza się, że dla kogoś cudza inicjatywa staje się powodem wrogości.
Psychologia zna mechanizmy, które mogą pomagać rozumieć takie zachowania: frustrację, potrzebę dominacji, wrogość, poczucie krzywdy czy trudności w regulowaniu emocji.
Nie oznacza to, że każde zniszczenie roślin można wyjaśnić którymś z tych mechanizmów. Nie znamy przecież motywacji drugiego człowieka tylko dlatego, że obserwujemy jego zachowanie.
Ale możemy postawić ważniejsze pytanie.
Co dzieje się z człowiekiem, kiedy przestaje uznawać, że cudza praca zasługuje na elementarny szacunek?
Zdziczenie obyczajów zaczyna się znacznie wcześniej
Słowo „zdziczenie” brzmi ostro. Używam go świadomie, odnosząc je do zachowań, nie do wartości człowieka.
Nie chodzi bowiem o brak wykształcenia, status materialny ani pochodzenie społeczne.
Można mieć dyplomy i zachowywać się okrutnie. Można nie mieć formalnego wykształcenia i być człowiekiem niezwykle przyzwoitym.
Zdziczenie obyczajów zaczyna się tam, gdzie zanika zdolność uznania drugiego człowieka za kogoś, kto ma własne potrzeby, granice, uczucia i prawa.
Przejawia się w poniżaniu, wyzwiskach, lekceważeniu, agresji i niszczeniu.
Nie zawsze przybiera spektakularne formy.
Czasem jest krótkim, pogardliwym gestem. Czasem obraźliwym słowem. Czasem złamaniem gałęzi albo zniszczeniem czegoś, w co drugi człowiek włożył mnóstwo pracy.
Pogarda nie musi być głośna, żeby być dotkliwa.
Dzieci uczą się nie tylko tego, co im mówimy
Jako psycholog uważam ten aspekt za szczególnie niepokojący.
Wychowanie nie odbywa się wyłącznie wtedy, gdy dorosły świadomie czegoś dziecko uczy.
Odbywa się również podczas kłótni, codziennych rozmów, wyrażania złości, komentowania innych ludzi czy reagowania na frustrację.
Dzieci obserwują, jak dorośli rozwiązują konflikty. Jak odnoszą się do słabszych. Czy potrafią przeprosić. Czy szanują cudzą własność. Czy uważają, że własne niezadowolenie usprawiedliwia agresję.
A potem te wzorce mogą przenosić do własnych relacji.
Oczywiście nie ma tu prostego determinizmu. Dziecko dorastające w środowisku pełnym agresji nie jest skazane na powielanie zachowań dorosłych. Wielu ludzi świadomie odrzuca destrukcyjne wzorce, które zna z własnego dzieciństwa.
Ale ich przezwyciężanie może wymagać ogromnej pracy.
Jakiego społeczeństwa możemy oczekiwać, jeżeli sami pokazujemy dzieciom, że pogarda jest sposobem rozwiązywania konfliktów?
Potem dziwimy się przemocy rówieśniczej, okrucieństwu, wyśmiewaniu innych i brakowi empatii.
A przecież szacunek nie jest umiejętnością, która pojawia się automatycznie wraz z wiekiem.
Trzeba go doświadczać, obserwować i ćwiczyć.
Zdziczenie obyczajów nie jest dziedziczne. Można się go jednak nauczyć.
Dlaczego pozornie małe zniszczenia tak bardzo bolą?
To kolejny aspekt, o którym mówi się zdecydowanie za mało.
Wartość materialna zniszczonej rzeczy bywa niewspółmierna do szkody psychicznej, jaką odczuwa jej właściciel lub opiekun.
Kwiat może kosztować kilkanaście złotych. Młode drzewo kilkadziesiąt albo kilkaset.
Ale nie sposób wycenić wszystkich godzin pielęgnacji, przywiązania, oczekiwania na pierwsze kwiaty czy zwyczajnej radości z tego, że coś rośnie.
Co więcej, kiedy zniszczenia powtarzają się, człowiek może zacząć doświadczać własnego otoczenia jako miejsca nieprzewidywalnego.
Zamiast myśleć, co posadzić na wiosnę, zastanawia się, co tym razem zostanie uszkodzone.
Zamiast cieszyć się ogrodem, sprawdza, czy ktoś znowu czegoś nie zniszczył.
Zamiast odpoczywać, pozostaje w stanie czujności.
I wtedy przestaje chodzić o kwiaty. Zaczyna chodzić o poczucie bezpieczeństwa.
A ono jest jedną z podstawowych ludzkich potrzeb.
Na szczęście istnieje również druga strona tej historii
Moja rabata nie powstawała w społecznej próżni.
Sąsiedzi pomagali mi przy roślinach. Niektórzy przynosili sadzonki, inni zatrzymywali się, żeby porozmawiać o kwiatach. Byli ludzie, którzy doceniali pracę włożoną w upiększanie naszego wspólnego otoczenia.
I właśnie te zachowania warto przeciwstawić destrukcji.
Bo obok agresji istnieją życzliwość, współpraca, troska i bezinteresowność.
Jedni ludzie coś niszczą. Inni pomagają to stworzyć.
To nie są wyłącznie dwa sposoby odnoszenia się do roślin. To dwa sposoby odnoszenia się do świata.
Jeden opiera się na zawłaszczaniu i pogardzie. Drugi na współodpowiedzialności i szacunku.
Czy można odpowiedzieć na destrukcję czymś konstruktywnym?
Od pewnego czasu myślę o tym, żeby rośliny z mojej rabaty przekazać miastu Rzeszów.
Chciałabym, aby mogły rosnąć w przestrzeni publicznej, być może na Bulwarach, gdzie powstają nowe nasadzenia.
Żeby służyły mieszkańcom i cieszyły oczy kolejnych ludzi.
Żeby nie były zależne wyłącznie od mojej obecności i codziennej pielęgnacji.
To na razie propozycja, nie podjęta decyzja. Wymagałaby współpracy z miejskimi służbami zieleni.
Ale sama myśl jest dla mnie ważna.
Nie chciałabym, żeby ostatnim rozdziałem historii tych roślin było ich zniszczenie.
Wolałabym, aby było nim nowe życie.
Czas pogardy czy czas odpowiedzialności?
Nie mamy wpływu na wszystko, co robią inni ludzie.
Mamy jednak wpływ na to, jakie zachowania uznajemy za dopuszczalne, na co reagujemy i jakie wartości sami realizujemy.
Przyzwoitość nie wymaga szczególnych osiągnięć intelektualnych ani społecznego statusu.
Nie trzeba być psychologiem, filozofem czy człowiekiem wykształconym, żeby wiedzieć, że nie należy niszczyć cudzej pracy.
Nie trzeba kochać kwiatów, żeby ich nie łamać.
Nie trzeba lubić sąsiada, żeby szanować jego granice.
Bo miarą człowieczeństwa nie jest to, jak traktujemy ludzi, których lubimy. Znacznie więcej mówi o nas sposób, w jaki traktujemy tych, z którymi się nie zgadzamy, których nie rozumiemy albo których po prostu nie darzymy sympatią.
I właśnie dlatego ta historia jest dla mnie czymś więcej niż opowieścią o zniszczonej rabacie.
Jest pytaniem o granice ludzkiej przyzwoitości.
O odpowiedzialność dorosłych.
O wzorce, które przekazujemy dzieciom.
I o to, czy potrafimy uszanować piękno, którego sami nie stworzyliśmy.
Bo kwiaty można posadzić ponownie. Znacznie trudniej odbudować szacunek, którego zabrakło.